Tag Archives: James Joyce

Italo Svevo, Bekentenissen van Zeno

6 jul

In La coscienza di Zeno gaat de ik, Zeno Cosini, diep in op verschillende belangrijke perioden van zijn leven. Zijn psychiater heeft hem dit aangeImageraden als voorbereiding op een psychoanalyse. De letterlijke vertaling van de titel is Het geweten van Zeno, en wat Zeno doet, is inderdaad een gewetensonderzoek.
Ik zeg vaak tegen schrijfcursisten dat een verhaal staat of valt met de hoofdpersoon, die je als schrijver zo dicht mogelijk op de huid moet zitten. Svevo gaat verder, hij kruipt ónder de huid van zijn personage. Na het einde van de roman volgen zestien pagina’s over Italo Svevo door Silvio Benco. Daaruit blijkt dat er parallellen zijn tussen het leven van de schrijver en het personage Zeno, maar ook flinke verschillen. Beiden woonden in Triëst en hielden zich, tenminste voor een deel van hun leven, bezig met de handel. Er wordt wel gedacht, en dat is volgens mij geen gewaagde veronderstelling, dat Zeno een uitvergroting is van een deel van Svevo’s karakter, met weglating van het andere deel dat voor tegenwicht zorgt. Zeno is een ware antiheld, hij is verslaafd aan het roken, besluiteloos, een hypochonder, of anders iemand die aan psychosomatische pijnen lijdt, en het ontbreekt hem aan wilskracht. Hij hoopt dat de psychoanalyse hem van al deze dingen af helpt, en dat hij een gezond en energiek mens zal worden.

Svevo, die een zeer levendige en brede belangstelling had, heeft zich in de toen nieuwe theorie van Freuds psychoanalyse verdiept. Niet als een onvoorwaardelijk discipel; hij had gezien hoe een familielid dat twee jaar in zo’n therapie was geweest, er slechter dan ooit uitkwam. De gedachte aan een zelfonderzoek boeide hem: waarom doet een mens wat hij doet? Met deze opzet verraste hij de literaire wereld van 1923. Niet dat hij onmiddellijk succes had, verre van dat. Zijn eerste twee romans waren doodgezwegen. Pas veel later zou erkend worden dat ze het werk waren van een groot schrijver. Teleurgesteld liet hij zijn schrijfliefhebberij gedurende twintig jaar voor wat het was. Wel schreef hij artikelen voor kranten, vertaalde uit het Duits, en leerde Engels. Mede daardoor kwam hij in contact met onder andere James Joyce, die toen in het centrum van de belangstelling stond en een tijdlang in Triëst woonde. Joyce was het die voor een Franse vertaling zorgde, Franse recensenten pikten het boek vol lof op: een meesterwerk, in de klasse van Proust en Joyce! Via deze omweg werd ook Italië wakker.
Nu zou een roman over een personage dat er maar niet in slagen kan om greep op zijn leven te krijgen, een buitengewoon suf boek kunnen worden. Dat is het niet. Je kunt mij geloven, of anders Maria Stahlie die het boek wel tienmaal heeft gelezen. Het blijft levendig en vaak lees je het met een glimlach over je gezicht, omdat de ik met een milde ironie naar zichzelf kijkt, en als het zo uitkomt naar de wereld om hem heen.

Ik zei al dat Zeno verschillende belangrijke episoden uit zijn leven beschrijft. Dat geeft direct structuur. Een blik op de inhoud laat dat zien: Voorwoord, Inleiding, Het roken, De dood van mijn vader, Hoe mijn huwelijk tot stand kwam, De echtgenote en de maîtresse, Een compagnonschap, en Psychoanalyse.
In het Voorwoord is de psychiater aan het woord die Zeno heeft opgedragen te gaan schrijven. Hij vertelt dat Zeno gestopt is en dat hij uit wraak publiceert wat hij nu heeft liggen. Hij verklaart zich wel bereid de inkomsten te delen, als Zeno zijn behandeling hervat. In het voorwoord is Zeno zelf aan het woord. Hij vraagt zich af hoe en waar te beginnen, en heeft, met het doel het werk van de dokter te vergemakkelijken, een verhandeling over psychoanalyse gekocht en gelezen. ‘De stof is niet moeilijk te begrijpen, maar erg vervelend.’ De volgende dag begint Zeno opnieuw en nu over zijn rookverslaving. Hoe hij zich steeds voorneemt te stoppen en hoe dit er slechts toe leidt dat hij duizenden laatste sigaretten heeft gerookt. Ook in andere omstandigheden weet hij slecht vol te houden: ‘Augusta’s moeder met haar verdrietige gezicht had me in één ogenblik al mijn plichten weer te binnen gebracht. Het was een goede les, die de hele dag zijn uitwerking behield.’

Nog een paar citaten. ‘Verdriet en liefde, het hele leven kortom, kan niet als een ziekte worden beschouwd, al doet het soms pijn.’ Over een medewerkster die door zijn zwager uitsluitend op haar mooie gezichtje is aangenomen: ‘Carmen zat te oefenen op de schrijfmachine en was geheel verdiept in het opzoeken van al die verschillende letters’. Over de psychoanalyse, de eerste zin in dat hoofdstuk: ‘De psychoanalyse kan me verder gestolen worden.’ In dat hoofdstuk, het gaat dan een stuk beter met Zeno: ‘Het is niet door vergelijking dat ik me gezond voel. Ik ben absoluut gezond. Al lang ben ik er van overtuigd dat mijn gezondheid een kwestie is van eigen overtuiging (…) en er eenvoudig in geloven.’

Al aan het begin van dit stuk wist ik dat het niet meer dan een idee zou geven van de roman, en zelfs daarin slaag ik maar ten dele. Lees het zelf. Lees hoe Zeno van de drie huwbare dochters van de familie Malfenti, trouwt met degene waarvan hij direct zei: die niet. Hoe hij met zijn maîtresse en gewetenswroeging omgaat… Lees! Het boek is nog te koop, nieuw en via verschillende sites tweedehands.